Internet Starlink – szansa czy zagrożenie dla wolnego dostępu?

Wstęp

Internet satelitarny Starlink zmienia sposób, w jaki postrzegamy globalną łączność. Dzięki tysiącom satelitów krążących na niskiej orbicie, technologia ta dociera tam, gdzie tradycyjna infrastruktura zawodzi – na odległe wsie, w góry czy do rejonów pozbawionych stabilnego dostępu do sieci. Jednak wraz z rewolucją przychodzą wyzwania: od zakłóceń w badaniach naukowych po pytania o bezpieczeństwo cybernetyczne i geopolityczne konsekwencje. W tym artykule przyjrzymy się, jak Starlink wpływa na naszą rzeczywistość, komu rzeczywiście się opłaca i jakie niesie ze sobą ryzyka dla przyszłości łączności i nauki.

Najważniejsze fakty

• Globalny zasięg z niskimi opóźnieniami: Starlink zapewnia internet o prędkościach do 270 Mb/s i opóźnieniach rzędu 27-37 ms, działając praktycznie na całym globie z wyjątkiem obszarów polarnych.
• Wysokie koszty początkowe: W Polsce zestaw startowy kosztuje od 1249 zł, a abonament miesięczny od 149 zł, co czyni go opcją głównie dla tych, którzy nie mają dostępu do światłowodów.
• Powaga zakłóceń naukowych: Niezamierzone emisje radiowe z satelitów zakłócają badania radioastronomiczne, z ponad 112 tys. przypadków zakłóceń odnotowanych w ciągu zaledwie 29 dni.
• Znaczenie geopolityczne i ryzyka cybernetyczne: Starlink stał się narzędziem w konfliktach zbrojnych, jak na Ukrainie, ale też wystawia na ataki hakerskie terminale użytkowników i całą konstelację satelitów.

Rewolucja łączności satelitarnej Starlink

Starlink to nie tylko kolejna usługa internetowa – to prawdziwa rewolucja w globalnej łączności. Dzięki konstelacji tysięcy satelitów krążących na niskiej orbicie okołoziemskiej, projekt Elona Muska zapewnia dostęp do szybkiego internetu w miejscach, gdzie tradycyjni dostawcy nie dotarli. To rozwiązanie szczególnie ważne dla obszarów wiejskich, górskich czy odizolowanych, gdzie brak infrastruktury naziemnej uniemożliwiał dotychczas stabilne łącze. Globalny zasięg i niskie opóźnienia czynią z niego realną alternatywę dla światłowodów, choć wiąże się to z wyższymi kosztami początkowymi. W Polsce już tysiące użytkowników korzysta z tej technologii, doceniając jej niezawodność tam, gdzie inne opawy zawiodły.

Jak działa technologia satelitarna Elona Muska?

System Starlink opiera się na sieci satelitów poruszających się na wysokości zaledwie 540-570 km nad Ziemią, czyli znacznie niżej niż tradycyjne satelity telekomunikacyjne. Dzięki temu opóźnienia są redukowane do zaledwie 27-37 ms, co jest kluczowe dla aplikacji wymagających czasu rzeczywistego. Użytkownik potrzebuje specjalnej anteny (tzw. dish), która automatycznie namierza i śledzi satelity przelatujące nad horyzontem. Dane przesyłane są wiązką fal radiowych między satelitami a naziemną stacją bazową, tworząc globalną sieć mesh. Co istotne, satelity komunikują się również między sobą laserowo, omijając konieczność przesyłania sygnału przez naziemne centra danych – to rewolucyjne rozwiązanie przyspiesza transfer i zwiększa niezawodność.

Globalny zasięg i dostępność usługi

Jedną z największych zalet Starlink jest jego prawie całkowite pokrycie globu, z wyjątkiem obszarów polarnych. W Polsce usługa jest już dostępna, a użytkownicy mogą wybierać spośród kilku pakietów dopasowanych do potrzeb. Dla gospodarstw domowych podstawowy abonament kosztuje 149-215 zł miesięcznie, oferując prędkości pobierania do 270 Mb/s. Dla podróżujących czy firm działających mobilnie przygotowano pakiety W Drodze lub dla Firm, though koszty są znacznie wyższe. Niestety, dostępność wciąż ograniczają ceny sprzętu – zestaw startowy to wydatek od 1249 zł wzwyż – oraz konieczność montażu anteny z czystym widokiem na niebo. Mimo to, dla wielu użytkowników to jedyna szansa na stabilny internet.

Zanurz się w fascynującą opowieść o dwóch ładowikach księżycowych w drodze na księżyc, gdzie kosmiczna przygoda rozgrywa się na naszych oczach.

Koszty i dostępność usługi w Polsce

W Polsce Starlink oferuje kilka wariantów usługi, ale ceny wciąż pozostają wysokie w porównaniu z tradycyjnymi dostawcami internetu. Podstawowy zestaw Standard Kit PL kosztuje od 1499 zł, do czego należy doliczyć abonament miesięczny oraz opcjonalne akcesoria montażowe. Dostępność techniczna jest niemal pełna na terenie całego kraju, jednak kluczowym warunkiem jest zapewnienie antenie niezakłóconego widoku nieba. Wysyłka sprzętu wynosi 101 zł, a czas oczekiwania na dostawę zwykle nie przekracza kilku tygodni. Dla wielu użytkowników w regionach wiejskich czy górskich, gdzie brakuje infrastruktury światłowodowej, Starlink pozostaje jedyną opcją na szybki internet, pomimo wyższych kosztów.

Analiza cen zestawów i abonamentów

Koszt rozpoczęcia korzystania z usługi Starlink składa się z zakupu sprzętu oraz comiesięcznego abonamentu. Najtańszy zestaw Mini Kit PL dostępny jest od 1249 zł, ale wymaga podpisania 12-miesięcznego zobowiązania. Standardowy pakiet dla domu oferuje dwa warianty abonamentowe: W Domu Lite za 149 zł/miesiąc z prędkościami 45-130 Mb/s lub W Domu za 215 zł/miesiąc z priorytetem danych do 1 TB. Dla użytkowników mobilnych ceny są wyższe – pakiet W Drodze zaczyna się od 175 zł miesięcznie za 50 GB danych priorytetowych. Firmy muszą liczyć się z wydatkami od 170 zł do nawet 8920 zł miesięcznie, w zależności od potrzebnego transferu i zasięgu.

Dla kogo Starlink jest opłacalnym rozwiązaniem?

Starlink opłaca się przede wszystkim tym, którzy nie mają dostępu do stabilnego internetu światłowodowego lub mobilnego. To idealne rozwiązanie dla mieszkańców wsi, domów letniskowych, karawaningowców oraz firm działających w terenie. Również osoby pracujące zdalnie z regionów o słabej infrastrukturze znajdą w Starlinku wartość, pomimo wyższych kosztów. Dla użytkowników w miastach, gdzie dostępne są tańsze opcje, zakup może nie być ekonomicznie uzasadniony. Warto rozważyć okres testowy – firma oferuje 30 dni na zwrot sprzętu, jeśli usługa nie spełni oczekiwań.

Dla wielu użytkowników na obszarach wiejskich Starlink to nie luksus, ale konieczność – jedyna szansa na zdalną pracę, naukę czy dostęp do cyfrowych usług.

Odkryj niezbędne informacje dotyczące tego, ile się czeka na duplikat świadectwa ukończenia szkoły, by rozwiać wszelkie nurtujące wątpliwości.

Wpływ na radioastronomię i badania naukowe

Rozwój konstelacji Starlink przynosi nie tylko korzyści dla globalnej łączności, ale również poważne wyzwania dla świata nauki. Radioastronomia, która bada wszechświat poprzez odbieranie naturalnych sygnałów radiowych z kosmosu, szczególnie odczuwa skutki obecności tysięcy satelitów na niskiej orbicie. Niezamierzone emisje radiowe z elektroniki pokładowej satelitów zakłócają odbiór słabych sygnałów z odległych galaktyk, pulsarów czy pozostałości po Wielkim Wybuchu. Międzynarodowe obserwatoria, w tym budowany właśnie największy radioteleskop Square Kilometre Array, muszą mierzyć się z nowym rodzajem zanieczyszczenia elektromagnetycznego, które może uniemożliwić część przełomowych odkryć. Problem narasta wraz z każdym nowym wystrzelonym satelitą – obecnie jest ich już ponad 7500, a docelowo ma być 42 tysiące.

Zakłócenia w obserwacjach astronomicznych

Najnowsze badania opublikowane w „Astronomy & Astrophysics” ujawniają alarmującą skalę zakłóceń. W ciągu zaledwie 29 dni australijskie obserwatorium zarejestrowało 112 534 przypadki emisji pochodzących od 1806 satelitów Starlink. W niektórych zestawach danych nawet 30% obrazów nieba było zanieczyszczonych sztucznymi sygnałami. To nie tylko pojedyncze zakłócenia – w paśmie 150,05–153,00 MHz, formalnie zarezerwowanym wyłącznie dla radioastronomii, wykryto emisje aż od 703 satelitów. Dla naukowców oznacza to konieczność opracowania zaawansowanych algorytmów usuwających zakłócenia, co wydłuża czas analizy i podnosi koszty badań. Najbardziej narażone są obserwacje na niskich częstotliwościach, kluczowe dla badania wczesnego wszechświata i ciemnej materii.

Problem niezamierzonych emisji radiowych

Podstawowym wyzwaniem jest fakt, że obecne regulacje Międzynarodowego Związku Telekomunikacyjnego obejmują jedynie emisje zamierzone, podczas gdy większość zakłóceń pochodzi z niezamierzonego promieniowania elektroniki pokładowej. Badania przeprowadzone w Europie wykazały, że nowe generacje satelitów Starlink emitują nawet 32 razy silniejsze sygnały uboczne niż ich poprzednicy. Co gorsza, te emisje często występują w pasmach chronionych dla celów naukowych, takich jak zakres 73-74,6 MHz wykorzystywany do obserwacji międzygwiezdnego wodoru. SpaceX działa w granicach prawa, ale brak międzynarodowych standardów dla emisji niezamierionych tworzy lukę prawną, która zagraża przyszłości radioastronomii. Potrzebne są pilne aktualizacje regulacji i ścisła współpraca między operatorami satelitów a środowiskiem naukowym.

Jeśli problem niezamierzonych emisji nie zostanie rozwiązany, wiele z planowanych odkryć dotyczących początków wszechświata może nie dojść do skutku – prof. Steven Tingay

Wejdź w świat cyberbezpieczeństwa i przekonaj się, jak cyberzagrożenia napędzają wzrost Akamai, a firma podnosi prognozy na trzeci kwartał.

Bezpieczeństwo systemu i zagrożenia cybernetyczne

Globalna sieć Starlink, choć rewolucyjna pod względem technologicznym, staje przed poważnymi wyzwaniami związanymi z cyberbezpieczeństwem. Konstelacja tysięcy satelitów połączonych ze sobą i z naziemną infrastrukturą tworzy potencjalnie ogromną powierzchnię ataku dla cyberprzestępców. W przeciwieństwie do tradycyjnych dostawców internetu, którzy mogą izolować awarie, tutaj problemy bezpieczeństwa mogą mieć natychmiastowy, globalny zasięg. W 2022 roku rosyjscy hakerzy zaatakowali satelitarną sieć Viasat, paraliżując łączność wojskową Ukrainy na początku inwazji – to ostrzeżenie, że podobne zagrożenia dotyczą każdej infrastruktury satelitarnej. SpaceX twierdzi, że stosuje zaawansowane zabezpieczenia, ale skala systemu i jego militarne znaczenie przyciągają uwagę państwowych i niezależnych hakerów. Bezpieczeństwo Starlink to nie tylko kwestia ochrony danych użytkowników, ale element globalnego bezpieczeństwa cybernetycznego.

Podatność terminali na ataki hakerskie

Naziemne terminale użytkowników, czyli anteny i routery Starlink, okazują się najsłabszym ogniwem całego systemu. W 2022 roku badacz bezpieczeństwa Lennert Wouters zademonstrował podczas konferencji Black Hat, jak za pomocą modchipa za 25 dolarów można przejąć kontrolę nad terminalem. Urządzenie podłączone bezpośrednio do sprzętu Starlink pozwalało uruchomić dowolny kod i uzyskać dostęp do sieci wewnętrznej. Co alarmujące, plany tego modchipa są publicznie dostępne na GitHubie, co ułatwia ataki na masową skalę. Chociaż SpaceX wydał poprawki bezpieczeństwa, problem pozostaje aktualny – setki tysięcy terminali rozsianych po całym świecie to potencjalne bramy dla cyberataków. Dla przeciętnego użytkownika oznacza to ryzyko utraty danych lub przejęcia łącza, ale w skali globalnej takie podatności mogą posłużyć do stworzenia botnetu lub ataków na krytyczną infrastrukturę.

Ryzyko przejęcia kontroli nad satelitami

Jeszcze poważniejszym zagrożeniem jest możliwość przejęcia kontroli nad samymi satelitami. W 2020 roku podczas konkursu Hack-a-Sat sponsorowanego przez Siły Powietrzne USA drużyny hakerów udowodniły, że można przejąć kontrolę nad satelitą i zmusić go do wykonania określonych zadań. Starlink, z ponad 7500 aktywnymi satelitami, stanowi gigantyczny cel. Atakujący mogliby teoretycznie zmienić orbity satelitów, zakłócić ich komunikację lub nawet stworzyć kaskadę kolizji na niskiej orbicie okołoziemskiej. SpaceX twierdzi, że stosuje zaawansowane systemy uwierzytelniania i szyfrowania między satelitami, ale historia pokazuje, że żaden system nie jest całkowicie odporny. W skrajnym scenariuszu przejęcie kontroli nad częścią konstelacji mogłoby sparaliżować łączność całych regionów lub zostać wykorzystane jako broń w konflikcie zbrojnym.

Powszechna dostępność terminali Starlink wystawia je na działanie hakerów i otwiera napastnikowi drzwi do swobodnej eksploracji sieci – Lennert Wouters, badacz bezpieczeństwa

Geopolityczne implikacje technologii satelitarnej

Globalna sieć Starlink nie jest już wyłącznie komercyjnym przedsięwzięciem – stała się narzędziem geopolitycznej gry o globalnym zasięgu. Kiedy prywatna firma kontroluje krytyczną infrastrukturę komunikacyjną nad terytorium suwerennych państw, rodzi to fundamentalne pytania o równowagę sił. Tradycyjnie łączność satelitarna podlegała ścisłej kontroli rządów i organizacji międzynarodowych, ale Starlink burzy ten model. Państwa tracą monopol na zarządzanie przepływem informacji na swoim terytorium, co zmienia dynamikę stosunków międzynarodowych. W sytuacjach kryzysowych, gdy rządy ograniczają dostęp do internetu, Starlink może zapewnić obywatelom alternatywną drogę komunikacji – to zarówno szansa na zachowanie wolności słowa, jak i potencjalne narzędzie do omijania suwerennych decyzji państw.

Rola Starlinka w konfliktach zbrojnych

Wojna na Ukrainie stała się pierwszym pełnoskalowym testem bojowym systemu Starlink. Kiedy rosyjskie ataki zniszczyły część infrastruktury telekomunikacyjnej, dostarczone przez Elona Muska terminale zapewniły armii i cywilom natychmiastową łączność. To nie tylko kwestia wygody – Starlink stał się elementem systemu dowodzenia, rozpoznania i koordynacji sił ukraińskich. Jednocąc się z tym sukcesem, pojawiają się niepokojące pytania: czy prywatna firma powinna decydować o dostępie do łączności w strefie konfliktu? W kwietniu 2022 roku doniesienia sugerowały, że SpaceX ograniczyło niektóre funkcje ukraińskich dronów, by zapobiec eskalacji – to precedens, gdzie korporacja samodzielnie podejmuje decyzje o charakterze strategicznym.

Starlink udowodnił, że może być decydującym czynnikiem na współczesnym polu walki – rewolucjonizując nie tylko łączność, ale także geopolitykę konfliktów

Wpływ na suwerenność komunikacyjną państw

Suwerenność komunikacyjna, czyli prawo państwa do regulowania przepływu informacji na swoim terytorium, staje pod znakiem zapytania w erze globalnych konstelacji satelitarnych. Rządy tracą zdolność do kontrolowania dostępu do internetu w sytuacjach kryzysowych, protestów czy konfliktów – terminale Starlink działają niezależnie od lokalnej infrastruktury. To rodzi poważne dylematy: z jednej strony chroni obywateli przed cenzurą, z drugiej – może utrudniać państwom przeciwdziałanie dezinformacji lub cyberatakom. Niektóre kraje, jak Chiny czy Rosja, już pracują nad własnymi systemami satelitarnymi, by nie uzależniać się od technologii kontrolowanej przez amerykańską firmę.

• Utrata kontroli nad przepływem informacji przez suwerenne państwa
• Możliwość omijania blokad internetowych podczas protestów lub kryzysów
• Rywalizacja mocarstw o dominację w kosmicznej łączności
• Problemy z egzekwowaniem prawa wobec zagranicznych dostawców usług

Brak międzynarodowych regulacji dla prywatnych konstelacji satelitarnych tworzy prawną próżnię, która może prowadzić do napięć między państwami a korporacjami. W przyszłości możemy świadkami sporów, w których rządy będą próbowały ograniczać działanie Starlinka na swoim terytorium, podczas gdy użytkownicy będą domagać się prawa do nieskrępowanego dostępu do informacji.

Przyszłość internetu satelitarnego i wolny dostęp

Rozwój globalnych konstelacji satelitarnych jak Starlink niesie ze sobą fundamentalne pytania o przyszłość wolnego dostępu do internetu. Z jednej strony technologie te mogą znacząco zmniejszyć wykluczenie cyfrowe na obszarach wiejskich i w krajach rozwijających się, gdzie tradycyjna infrastruktura jest nieopłacalna. Z drugiej strony, koncentracja kontroli nad globalną łącznością w rękach prywatnych korporacji budzi obawy o monopolizację dostępu do informacji. Wolny dostęp do internetu oznacza nie tylko brak barier technicznych, ale także neutralność sieci, przejrzyste zasady użytkowania i ochronę przed cenzurą. W przypadku Starlink, choć technologia jest rewolucyjna, wysokie koszty wejścia i modele subskrypcyjne mogą tworzyć nowe bariery ekonomiczne dla najbiedniejszych użytkowników.

Regulacje prawne i ochrona przestrzeni kosmicznej

Obecny stan regulacji prawnych dotyczących przestrzeni kosmicznej pozostaje daleko w tyle za tempem rozwoju technologii satelitarnych. Międzynarodowy Związek Telekomunikacyjny (ITU) reguluje jedynie zamierzone emisje radiowe, pozostawiając luki prawne w kwestii zakłóceń niezamierzonych i zrównoważonego wykorzystania orbity. Brakuje globalnych standardów dotyczących:

• Ograniczenia liczby satelitów na poszczególnych orbitach
• Wymagań technicznych redukujących zakłócenia radiowe
• Zasad usuwania kosmicznych śmieci i wycofanych satelitów
• Mechanizmów współpracy między operatorami a środowiskiem naukowym

Potrzebne są pilne aktualizacje traktatów kosmicznych, które uwzględnią nie tylko interesy komercyjne, ale także ochronę wspólnego dziedzictwa ludzkości, jakim jest przestrzeń kosmiczna. Bez tego, ryzykujemy nieodwracalne zaśmiecenie orbity i degradację warunków do badań naukowych.

Równowaga między postępem technologicznym a ochroną nauki

Osiągnięcie równowagi między komercyjnym rozwojem technologii satelitarnych a ochroną badań naukowych wymaga innowacyjnego podejścia i współpracy wszystkich stron. Zamiast blokować postęp, należy rozwijać rozwiązania techniczne minimalizujące wpływ konstelacji na astronomię. Przykłady takich rozwiązań obejmują:

Kluczowe jest stworzenie międzynarodowych platform dialogu między firmami kosmicznymi, agencjami rządowymi i środowiskiem naukowym. Tylko poprzez wspólne opracowywanie standardów i najlepszych praktyk możemy zapewnić, że postęp technologiczny nie odbywa się kosztem naszej zdolności do poznawania wszechświata. Inwestycje w zaawansowane algorytmy przetwarzania danych i dedykowane strefy testowe mogą pomóc pogodzić te pozornie sprzeczne interesy.

Wnioski

Starlink stanowi przełom technologiczny w globalnej łączności, oferując wysokie prędkości internetu nawet w najbardziej odizolowanych regionach. Dzięki sieci tysięcy satelitów na niskiej orbicie, system zapewnia opóźnienia rzędu 27-37 ms, konkurując z naziemnymi rozwiązaniami. Jednak wysokie koszty początkowe – od 1249 zł za zestaw plus abonamenty sięgające 215 zł miesięcznie – sprawiają, że rozwiązanie to opłaca się głównie tam, gdzie brakuje alternatyw. Dla użytkowników na obszarach wiejskich, w górach czy podróżujących, Starlink bywa jedyną szansą na stabilne łącze.

Rozwój konstelacji niesie jednak poważne wyzwania. Radioastronomia mierzy się z zakłóceniami od niezamierzonych emisji radiowych satelitów, które zanieczyszczają nawet 30% danych obserwacyjnych. W pasmach chronionych dla nauki wykryto emisje od setek satelitów, co zagraża badaniom kosmosu. Dodatkowo, cyberbezpieczeństwo systemu pozostaje krytycznym problemem – terminale użytkowników są podatne na ataki, a skala konstelacji przyciąga uwagę hakerów. W skrajnych scenariuszach, przejęcie kontroli nad satelitami mogłoby zakłócić łączność globalnie.

Geopolitycznie, Starlink zmienia równowagę sił, ograniczając suwerenność komunikacyjną państw. Podczas konfliktów, jak wojna na Ukrainie, zapewnia alternatywną łączność, ale też stawia pytania o rolę prywatnych firm w decydowaniu o dostępie do informacji. Brak międzynarodowych regulacji dla emisji niezamierzonych i zarządzania orbitą tworzy lukę prawną, wymagającą pilnych aktualizacji. Przyszłość wolnego dostępu do internetu satelitarnego zależy od znalezienia równowagi między postępem technologicznym a ochroną wspólnych zasobów, takich jak czysta przestrzeń kosmiczna i niezakłócone pasma dla nauki.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Starlink działa w Polsce i ile kosztuje?
Tak, usługa jest dostępna na terenie całego kraju. Koszt rozpoczęcia to zakup zestawu startowego (od 1249 zł do 1499 zł) plus abonament miesięczny, który waha się od 149 zł za pakiet W Domu Lite do 215 zł za standardowy pakiet domowy. Dla firm i użytkowników mobilnych ceny są wyższe, sięgając nawet 8920 zł miesięcznie w ekstremalnych przypadkach.

Dla kogo Starlink jest najlepszym rozwiązaniem?
Idealnie sprawdza się dla mieszkańców obszarów wiejskich, górskich lub odizolowanych, gdzie tradycyjni dostawcy nie oferują stabilnego łącza. To także dobre rozwiązanie dla podróżujących, firm terenowych oraz osób pracujących zdalnie z regionów o słabej infrastrukturze. W miastach, gdzie dostępne są tańsze opcje, może nie być ekonomicznie uzasadniony.

Jakie są główne wady Starlink?
Poza wysokimi kosztami, użytkownicy muszą zapewnić antenie niezakłócony widok na niebo, co bywa problematyczne w zabudowanych obszarach. System wpływa też negatywnie na radioastronomię, emitując zakłócenia w pasmach chronionych. Dodatkowo, terminale są podatne na ataki hakerskie, a sama konstelacja rodzi wyzwania geopolityczne związane z suwerennością komunikacyjną państw.

Czy Starlink jest bezpieczny dla użytkowników?
SpaceX stosuje zaawansowane zabezpieczenia, ale terminale użytkowników pozostają najsłabszym ogniwem. W 2022 roku udowodniono, że za pomocą modchipa za 25 dolarów można przejąć kontrolę nad urządzeniem. Chociaż firma wydała poprawki, ryzyko ataków na skalę globalną istnieje, szczególnie że plany takich modyfikacji są publicznie dostępne.

Jak Starlink wpływa na badania naukowe?
Konstelacja zakłóca obserwacje radioastronomiczne, emitując niezamierzone sygnały w pasmach używanych do badania kosmosu. W niektórych przypadkach nawet 30% danych jest zanieczyszczonych, co zmusza naukowców do opracowywania skomplikowanych algorytmów oczyszczających. Problem narasta z każdym nowym satelitą, zagrażając przyszłym odkryciom w astronomii.

Czy państwa mogą zablokować Starlink na swoim terytorium?
Technicznie, działanie terminali jest niezależne od lokalnej infrastruktury, co utrudnia blokadę. Jednak brak międzynarodowych regulacji dla prywatnych konstelacji satelitarnych prowadzi do napięć między rządami a korporacjami. Niektóre kraje, jak Chiny czy Rosja, rozwijają własne systemy, by uniknąć uzależnienia od technologii kontrolowanej przez zagraniczne podmioty.